„ლითლ-როკის ცხრა“

მზეონა კახნიაშვილი

1896 წელს დადგენილი კანონმდებლობით ამერიკის შეერთებულ შტატებში შავკანიან მოსწავლეებს არ ჰქონდათ უფლება, ესწავლათ თეთრკანიანი მოსწავლეების გვერდით. აღნიშნული მოცემულობა 1954 წელს შეიცვალა, როდესაც სასამართლომ სკოლების სეგრეგაცია არაკონსიტიტუციურად ცნო, რაც აფროამერიკელი გოგონას, ლინდა ბრაუნის დამსახურება იყო, რომელსაც სასწავლებლად სიარული ქალაქის გადაღმა უწევდა მაშინ, როდესაც თავის საცხოვრებელთან ახლოს ,,თეთრების სკოლა’’ არსებობდა.
მიუხედავად ზემოთქმული გადაწყვეტილებისა, სეგრეგირებული სკოლები 1954 წლის შემდეგაც მოქმედებდა, ამას მოწმობს კამპანია, რომელიც გატარდა 1957 წელს არკანზასის შტატის დედაქალაქში, ლითლ-როკიში, როდესაც ცხრა აფრო-ამერიკელმა სტუდენტმა მიიღო ადგილი თეთრებისთვის განკუთვნილ სკოლაში. მათ მხარს უჭერდა ფერადკანიანთა მხარდამჭერი ანტირასისტული ეროვნული ასოციაცია. სურათზე სწორედ ერთ-ერთი მათგანია გამოსახული, ელიზაბედ ეკფორდი, რომელიც აუღელვებლად მიაბიჯებს სკოლისკენ მაშინ, როდესაც მის უკან უამრავი განრისხებული თეთრკანიანი სტუდენტია. არკანზასის შტატის გუბერნატორმა, ორვალ ფობუსმა დაპირისპირების თავიდან ასაცილებლად შტატის არაფორმალურ შენაერთებს უბრძანა, შავკანიანი ბავშვები არ შეეშვათ სკოლაში, რომლებმაც ბრძანება პარასკევამდე, 20 თებერვლამდე შეასრულეს, მანამ, სანამ გუბერნატორის გადაწყვეტილება არ იქნა უარყოფილი სასამართლოში. ორშაბათს კი ცხრა აქტივისტი კვლავ გაემართა სკოლისკენ და დაუპირისპირდა ათასზე მეტ თეთრკანიან მოსწავლეს. მათ მოახერხეს სკოლაში შეღწევა, მაგრამ მათზე განრისხებული ბრბო არ აპირებდა დანებებას. ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტი, დუაიტ დევიდ ეიზენჰაუერი იძულებული იყო, ემოქმედა. მან გასცა განკარგულება მთავრობის სამხედრო ძალების მიერ შავკანიან ბავშვთა აგრესიული დემონსტრანტებისგან დაცვის თაობაზე. ოთხშაბათს ცხრა მოსწავლე სკოლას დაუბრუნდა ოცდაორი ჯარისკაცის თანმხლებით, რომლებიც მათი ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი გახდნენ.
დღეს სიტუაცია სრულიად სახეცვლილია. ლითლ-როკის საჯარო სკოლაში დაახლოებით 54% შავკანიანი და 43% თეთრკანიანი მოსწავლეა. ისინი მშვიდობიანად თანაცხოვრობენ, მეგობრობენ და უყვართ ერთმანეთი, რაც იმას მოწმობს , რომ ღირებულებები არ არის მუდმივი, ისინი იცვლება დროში საზოგადოებაში მიმდინარე ცვლილებებთან ერთად.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეთერთმეტე ნომერში, გვ. 26
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-11

Advertisements

თბილისის არქიტექტურის შესახებ

თინათინ დავაძე

ბოლო რამდენიმე წელია, აქტიურად საუბრობენ ქალაქის იერსახის დაკარგვაზე, რომ საშინელი შენობები უნდა დაინგრეს. არაერთი ხალხმრავალი საპროტესტო აქციაც ჩატარებულა, თუმცა პრობლემა ისევ მოუგვარებელი რჩება და ქალაქს ყოველდღიურად ემატება ახალი მრავალსართულიანი კორპუსები. პრობლემა მხლოდ უსახური ნაგებობების დაპროექტება არ გახლავთ, ბევრი ის შენობა, ფასადი, გეგმარება, მშვენიერი სარდაფი, რომელიც დიდ როლს თამაშობდა ქალაქის უნუკალური იერსახის შექმნაში, უბრალოდ აღარ არსებობს.
თბილისმა განვითარების, მშენებლობების რამდენიმე ეტაპი გაიარა, მაგრამ ყველაზე მკვეთრი ცვლილებები მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის პირველ ათწლეულებში დაიწყო. ამ პერიოდამდე არსებობდა მხოლოდ გალავანშემორტყმული, შუა საუკუნეების ქალაქი – ვიწრო ქუჩებით, ორსართულიანი შენონებით, არც ისე მჭიდროდ დასახლებული, თუმცა იმ დროისთვის საკმაოდ ხალხმრავალი ადგილებით. მეცხრამეტე საუკუნეში იწყება „გარეთუბნის“ მშენებლობა, ესაა დღევანდელი თავისუფლების მოედანი, რუსთაველის გამზირი, სოლოლაკი, ის ტერიტორია რომელიც გალავნის გარეთაა. იმ ხანაში ეს დიდ აუცილებლობას წარმოადგენდა, რადგან ბურჟუაზის სჭირდებოდა დიდი, მდიდრული სახლები, ამის ადგილი კი ძველ თბილისში არ იყო. იზრდებოდა ქალაქის მოსახლებაც, ვითარდებოდა ვაჭობა, მრეწველობა, უამრავი ადამიანი ჩამოდიოდა მსოფლიოს სხვადასხვა წერტილიდან, მათაც სჭირდებოდათ სახლები, ქარვასლები. ნელ-ნელა ახალი „გარეთუბანი“ პრესტიჟულ ადგილად იქცა, დღემდე უამრავი მსხვილი მოვაჭრის სახლია შემორჩენილი ამ უბნებში. ეკონომიურ განვითარებას თან მოჰყვა კულტურის განვითარებაც. ამ პერიოდში აშენდა ოპერისა და ბალეტის თეატრი, კეთილშობილთა სასწავლებელი (დღევანდელი თბილისის პირველი საჯარო სკოლა), რუსთველის თეატრი, უნივერსიტეტი და უამრავი მნიშვნელოვანი შენობა. ქალაქი იზრდებოდა მტკვრის გასწვრივ. შემდეგ გაჩნდა გადაადგილების პრობლემა. ცხენებშებმული ეტლი აღარ იყო პრქტიკული და მოსახერხებელი, ავტომობილი იმ დროისთვის დიდ ფუფუნებას წარმოადგენდა და ამიტომ 1950 წლებიდან დაიწყო თბილისის მეტროპოლიტენის მშნებლობა და 1966 წელს იგი ექსპლოატაციაში შევიდა. (პირველად მხოლოდ 5 სადგური ფუნქციონირებდა.) ნელ-ნელა ქალაქი ხდებოდა განათლების, კულტურის და ვაჭრობის ცენტრი. აუცილებლად აღსანიშნავია ის მომენტი, რომ ქალაქის განვითარება ხდებოდა გალავნის გარეთ, ამით არ ირღვეოდა ძველი ქალაქის უნიკალურობა, პირიქით, უფროდაუფრო მკვეთრად შესამჩნევი ხდებოდა თუ როგორ ჰარმონიულად თანაარსებობდნენ საერთო სივრცეში ახალი და ძველი უბნები. ვფიქრობ, ძველი და ახალი ქალაქის ძირეული ცვლილებები მაშინ დაიწყო, როდესაც დასახლებაში მომრავლდა ავტომობილები და მტკვრის გასწვრივ, ორივე ნაპირზე გაიხსნა სამანქანო გზები; როდესაც ლესელიძის მონაკვეთი, თავისუფლების მოედანი და კიდევ უამრავი სხვა ქუჩა მოერგო საავტომობილო ტრანსპორტს; როდესაც ქალაქის დაგეგმარების დროს ავტომობილის მძღოლების კომფორტულ გადაადგილებაზე ისმებოდა მეტი აქცენტი.

80იან, 90-იან წლებში იკლო მშენებლობებმა, შემცირდა მოსახლებაც, ამის მიზეზი სხვადასხვა პოლიტიკური პროცესი იყო, თუმცა ახალი „აღმშენებლობის“ პერიოდი 2000-იან წლებში მაინც დაიწყო, როდესაც ეკონომიკური და სოციალური მდგომარეობა გაუმჯობესდა და მოხდა ძირეული ცვლილებები საზოგადოებაში. ბუნებრივია ეს ცვლილებები აისახა არქიტექტურაზეც. ამ პროცესების კარგი მაგალითია კლდისუბანი და საერთოდ ძველი თბილისი, სადაც მხოლოდ რამდენიმე ავთენტური შენობა შემორჩა. განვითარების სწრაფი ასახვის სურვილმა არქიტექტურაზე გამოუსწორებელი შედეგები დაუტოვა ქალაქს. ვფიქრობ, აქ იმალება ყველა იმ პრობლემის ძირი, რომელიც დღეს აწუხებს ქალაქს. ქალაქის განვითარება რთული და თანმიმდევრული პროცესია, ეს უნდა იყოს საზოგადოების ტრანსფორმაციის ანარეკლი, მოთხოვნების შესაბამისი და არა ხელოვნურად, ალოგიკურად დაჩქარებული პროცესი. ქალაქის მოთხოვნები უნდა განისაზღვრებოდეს წინასწარ. აღსანიშნავია, რომ ახალი ტენტეციები დანერგვა მშენებლობაში, გეგმარების ცვლილებები ხდებოდა ყოველგვარი წინასწარი გათვლების გარეშე, ანუ იქ სადაც და როგორც აწყობდათ იმას აკეთებდნენ, რაც სურდათ. სწორედ ამის მიზეზია უამრავი გაუგებარი შინაარსის შენობა თბილისში, უამრავი განადგურებული ისტორიული ძეგლი და ძირეულად სახეშეცვლილი ქუჩები. ბოლო 10 წელია იმ ღირებულებებმა, რომლებიც ქალაქის უნიკალურობას განსაზღვრავდნენ, უკანა პლანზე გადაინაცვლეს. წინ წამოვიდა ეკონომიკური ინტერესები. დაჩქარდა ცხოვრების ტემპი, სიმშვიდე და კომფორტი უფრო პრიორიტეტული ხდება და პარალელურად იცვლება უამრავი უნიკალური შენობის ფასადი, გეგმარება და შინაარსი. დღეს გვაქვს ქაოსური ქალაქი არაკოფორტული ქვეითისთვისაც და მძღოლებისთვისაც, თბილისი ძალიან პატარა აღმოჩნდა მილიონ ნახევარი მოსახლეობითვის, რომელიც კიდევ იზრდება. კეთდება შუქნიშნები, ხიდები, გვირაბები, მაგრამ პრობლემები არ იკლებს, ნელ-ნელა უფრო და უფრო არაკომფორტული ხდება ყოველდღიურობა. წინასწარი დაგეგმარების გარეშე ქალაქი უფრო და უფრო პატარავდება მილიონ ნახევარი ადამიანისთვის.
დღეს ჩვენ გვაქვს არჩევანი- ვრჩებით ქაოსურ დედაქალაქში ან ვაწესებთ პრიორიტეტებს, ანუ ვავითარებთ ქალაქს ყველასთვის თანაბრად, გონებით და არა მექანიკურად, ვირჩევთ რა არის მნიშვნელოვანი, დღევანდელი კომფორტი, თუ ქალაქის მომავალი იერსახე. ალბათ, ყველაზე მნიშვნელოვანი იმის გააზრებაა, რომ ჩვენი საცხოვრებელი მხოლოდ ჩვენი სახლი არაა, ჩვენი საცხოვრებელი ის ქალაქიცაა, სადაც ეს სახლი დგას და სხვა შენობებთან, ადამიანებთან ერთად თანაარსებობს.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეთერთმეტე ნომერში, გვ. 14
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-11

ტრანსფორმაციები ლიტერატურაში

ნათია ბოტკოველი

„ნათესავი წარვალს და ნათესავი მოვალს და ქუეყანა უკუნისამდე ჰგიეს“ – ეკლესიასტე – „ყველაფერი ცვალებადია, თვით ცვალებადობის გარდა“ – მოძველდა, გაიცვითა და აქსიომათა რიგში ჩადგა ეს ფრაზა. რამდენი ხელოვანი ცდილობს, შეეჭიდოს  ცვალებადობას, აქ მხოლოდ მიმართულებებია სხვადასხვა, ერთნი თუ წარსულს ,,ებღაუჭებიან“ და შემოქმედების კლასიკურობაზე აქვთ პრეტენზია, მეორენი თანამედროვეობისთვის ფეხის აწყობის (ხშირად გასწრების) სურვილითაც, ცდილობენ, უარი თქვან ძველ ღირებულებებზე და წარმოაჩინონ რაღაც ახალი, აქამდე ართქმული… ღირებულებების გადაფასება და ტრანსფორმაცია ხელოვნების არაერთ დარგში გამოვლინდა. მოდით, დავაკვირდეთ ამ პროცესს ლიტერატურის მაგალითზე.

ქართულ ლიტერატურაზე დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ ახალი მიმდინარეობები, როგორც წესი, წინა მიმდინარეობაზე რეაქციას წარმოადგენდა, ამის საილუსტრაციოდ სულ რამდენიმე მაგალითიც კმარა: სამოციანელები იწუნებდნენ ,,მამების“ ანუ რომანტიკოსთა წერის სტილს, თემატიკას, დამოკიდებულებას რიგი საკითხების მიმართ და გაჩნდა რეალიზმი, რეალიზმი როგორც რეაქცია წინა ლიტერატურულ მიმდინარეობაზე, თუმცა არც ეს უკანასკნელი დარჩენილა სამუდამოდ წამყვან მიმდინარეობად, მოვიდნენ ,,ცისფერყანწელები“ და დაიწუნეს თერგდალეულთა შემოქმედების მიზანი, რომლებმაც ,,მწერლობა გახადეს სამიტინგო ზალად და პოეზია გაზეთად“, რეალიზმის, როგორც ღირებულების ტრანსფორმაციამ წარმოშვა სიმბოლიზმი…  ასეა თუ ისე, მეოცე საუკუნის ლიტერატურული მოვლენები უკეთაა შესწავლილი, ვიდრე – თანამედროვე. ვაიღიაროთ, დღეს მკითხველს თითქოს ეშინია თანამედროვე მწერლობის, გაურბის მას და თუ მორჩა დრო კითხვისთვის, კვლავაც კლასიკას არჩევს. ლოგიკურად ჩნდება კითხვა – რატომ?  როდესაც საუბრობენ, რომ თანამედროვე ლიტერატურული პროცესი მკვდარია, ერთგვარი პროტესტის გრძნობა მიჩნდება, რადგან, ხშირად, ამ ფრაზის ავტორმა ისიც არ იცის, რომელი მწერლები მოიაზრებიან თანამედროვე ლიტერატურულ მემკვიდრეობაში. ასეც არ იყოს, როგორიცაა მოთხოვნა, ისეთია მიწოდება. თუმცა, უსამართლობა იქნებოდა თუ ვიტყოდით, რომ თანამედროვე მწერლობისადმი განდგომა მხოლოდ ქართველი მკითხველის სენი იყოს, მკითხველის სიძულვილი თანამედროვე ხელოვნებისა, ოსკარ უაილდის აზრით, იმით აიხსნება, რომ ის ლიტერატურის სარკეში თავის თავს ვეღარ ხედავს. ამ შემთხვევაში, ხდება ლიტერატურისაგან მკითხველის გაუცხოება. მოდერნიზმმა და პოსტმოდერნიზმმა კი ნამდვილად შეუწყო ხელი ამ გაუცხოვებას, რადგან ამ ორმა მიმდინარეობამ ზემოთხსენებული ღირებულებათა ტრანსფორმაცია უფრო მასშტაბურად და უფრო ხელშესახებად მოახდინა.

პირველი და თვალშისაცემი, ალბათ, მაინც უფრო კლასიკური სიუჟეტის დეკონსტრუქციაა, ამ საკითხს ყველაზე გასაგებად და მარტივად საად საადი, ერიკ ემანუელ შმიტის რომანის ,,ულისე ბაღდადიდან“ მთავარი გმირი აგიხსნით:,,სამი ათასწლეულის წინ ერთი ადამიანი, სახელად ულისე, ომმა ძალიან, ძალიან შორს რომ გადაისროლა, შინ დაბრუნებაზე ოცნებობდა, მე კიდევ პირიქით, ომით გავერანებული ქვეყნის დატოვება მქონდა აკვიატებული. ვიმოგზაურე. გზად ურიცხვი წინაღობის გადალახვა მომიწია. მე ულისეს სრული ანტიპოდი გავხდი. ის სამშობლოს უბრუნდებოდა, მე – იქიდან გავრბოდი. მას გზა აქეთ ედო, მე – იქით. ის ილტვოდა იმ ადგილისკენ, რომელიც ასე უყვარდა, მე მსურდა, საძულველ ქალაქს გავმიჯნოდი. მან ზედმიწევნით უწყოდა, სად იყო მისი ადგილი, მე კი ჯერ კიდევ ვეძებ ნავსაყუდელს… მისი ოდისეა ნოსტალგიით იყო გაჟღენთილი, ჩემი კი მომავლის იმედით სუნთქავს…“გაგახსენდებოდათ კლასიკური სიუჟეტი, როცა გმირი მიდის სახლიდან, მოგზაურობს, გარდახდება ,,საქმენი საგმირონი“ და შემდეგ ბრუნდება საკუთარ სახლი, ისე, როგორც ოდისევსი დაუბრუნდა მშობლიურ ითაკას. ეს სიუჟეტი ერთ–ერთი წამყვანია და იგი ზღაპრების მთავარი თარგიცაა: ,,აჰა, გადის ბიჭი, ახალგაზრდა, მზეჭაბუკი თუ გლეხის შვილი. ის არ იცნობს არც საკუთარ თავს, არც გარესამყაროს,“ გადის და იგებს ცხოვრების ავ–კარგს, გამოცდილი, დაბრძენებული და გამარჯვებული უბრუნდება კერიას.

ნუთუ შეიძლებოდა, რომ ასეთი ძლიერი სიუჟეტიც შეცვლილიყო? სიუჟეტი შეიცვალა, რადგან გლობალიზაციამ მოიტანა ახალი ღირებულებები, გადაფასდა სამშობლოს ცნებაც, ახლა ბევრისთვის სამშობლო ისაა, სადაც თავს კარგად გრძნობს და არა უმაღლესი ღირებულება, რომლისათვის თავის გაწირვაც კი ღირს. ეს ტრანსფორმაცია ლიტერატურაშიც აისახა. გარდა კლასიკური სიუჟეტების დეკონსტრუქციისა, თანამედროვე ლიტერატურა რელიგიური ღირებულებების საკმაოდ გაბედულ ტრანსფორმაციასაც გვთავაზობს. მაგალითად: სარამაგუ – ,,იესოს სახარება“, ბრაუნი – ,,ანგელოზები და დემონები“, შმიტი – ,,პილატეს სახარება“…  აი, აქ კიდევ ერთხელ იჩენს თავს მკითხველის და მწერლის დისკომუნიკაციის პრობლემა. არსებობს მკითხველთა ნაწილი, რომლისთვისაც რელიგიური თემები ხელშეუხებელია და ამიტომ კრიტიკის ქარ–ცეცხლში ატარებს თანამედროვე ,,უღმერთო“ მწერლებს.  თუმცა, ერთი რამ ცხადია, ასეთ ლიტერატურას თავისი მკითხველი ჰყავს, ადამიანები, რომლებსაც სწორედ ღირებულებების ცვლილება ხიბლავთ და სტანდარტულის გაუცხოება, გაუცნაურება მათთვის კარგი თავშესაქცევია.

რაც არ უნდა ბატონობდეს მოწოდება ,,ხელოვნება ხელოვნებისთვის“, მიმდინარე პროცესები მაინც ახდენს ხელოვანზე გავლენას შემოქმედზე, იცვლება არა მხოლოდ შინაარსობრივი მხარე, არამედ – ფორმობრივიც. შენიშნავენ, რომ თანამედროვე პოეზიაში თავისუფალი ლექსი უფრო მეტი პოპულარობით სარგებლობს, ვიდრე კლასიკური, რითმიანი. ჩემი ღრმა რწმენით, მოსაზრებათა თუ ღირებულებათა ტრანსფორმაციას შიშით არ უნდა ვუყუროთ, ლიტერატურული პროცესი გვიჩვენებს, რომ ცვლილება ხელოვნების განვითარების და, რაც მთავარია, გადარჩენის მთავარი საშუალებაა. გემოვნება ათასნაირია, შეიძლება მოგვწონდეს, შეიძლება – არა, ერთი რამ ცხადია, ყოველი დრო ლიტერატურას თავის მოთხოვნებს უყენებს, ცვალებადობის ამ სპირალს კი ერთი მთავარი ღირსება აქვს – არ სრულდება.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეთერთმეტე ნომერში, გვ. 14
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-11

ინტერვიუ პროფესორ მანანა შამილიშვილთან

თამარ ჩითინაშვილი

ინდივიდის ღირებულებები მეტწილად დროით, კულტურით და პიროვნული მახასიათებლებით არის განსაზღვრული. სოციალური, პოლიტიკური ან ეკონომიკური გარემოს შეცვლა, ჩვეულებრივ, კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს საზოგადოებაში არსებულ ღირებულებებს და დასაბამს აძლევს მათ შეცვლას.ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში საქართველოში მიმდინარე მოვლენებმა მკვეთრად შეცვალა როგორც პოლიტიკური, ასევე სოციალურ-ეკონომიკური გარემო. შეუძლებელია, ამ ყველაფერს მოსახლეობაში არ გამოეწვია ღირებულებების ცვლა და თუ ეს ასეა, იგი უფრო გამოკვეთილი ახალგაზრდებში უნდა იყოს-თაობაში, რომელიც განსხვავებულ პირობებში გაიზარდა. ღირებულებებს განმარტავენ, როგორც სასურველ, ღრმად გამჯდარ სტანდარტებს, რომლებიც განსაზღვრავს მომავალს და ამართლებს წარსულ ქმედებებს. სხვადასხვა თაობაში არსებული ღირებულებების კვლევა თავისთავად მნიშვნელოვანია, რადგან გვაძლევს ცოდნას კონკრეტულ საზოგადოებაში, კონკრეტულ ისტორიულ კონტექსტში თაობების მამოძრავებელი ძალის, თაობებს შორის განსხვავებებისა და მსგავსებების შესახებ. იგი ასევე მნიშვნელოვანია იმის გამო, რომ იძლევა საზოგადოების განვითარების შესაძლო ტრაექტორიის, კონკრეტულად საქართველოსათვის კი მისი დემოკრატიულად განვითარების განჭვრეტის შესაძლებლობას. თაობათა შორის ღირებულებათა ტრანსფორმაციაზე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ქალბატონი მანანა შამილიშვილი გვესაუბრება.

– თანამედროვე პერიოდში თაობათა შორის განსხვავებების თემა საკმაოდ აქტუალურია. სხვადასხვა სატელევიზიო თუ რადიოგადაცემაში ხშირად საუბრობენ აღნიშნულ საკითხზე.  თქვენი აზრით, რამდენად აშკარაა დღეს  ძველ და ახალ თაობას შორის განსხვავებები?

თაობათა შორის განსხვავებებზე საუბარი ახალი თემაა არაა ჩვენი საზოგადოებისთვის. თანამედროვე ეტაპზე, როდესაც  აქსიოლოგიური პარადიგმების ცვლილებათა ტენდენცია მძლავრობს, ეს განსხვავებები მეტადრე თვალსაჩინოა.. ისინი  ნიუანსობრივიცაა, კონკრეტულ ვითარებასა თუ ქმედებაში გამოხატული და აშკარაც, რაც, პირველ ყოვლისა,  სოციალურ-კულტურული ცვლილებების კონტექსტშია განსახილველი.. ცხადია, ე.წ. „მამათა“ თაობა, უმეტესწილად, წარსულის ინერციით საზრდოობს და უჭირს იმ შესისლხორცებულ წარმოდგენებთან გამოთხოვება, რომლებიც, ხშირ შემთხვევაში, ხელს უშლის ახალი ქართული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისა და დემოკრატიულ ღირებულებათა შეთვისების პროცესს.. ამავდროულად, „შვილთა“ თაობა, მუდმივად სიახლისკენ მსწრაფი, ვერ ეგუება ამ ანაქრონისტულ, რეტროგრადულ,  ზოგჯერ კი ქვეყნისთვის საზიანო პოზიციას და მკაცრი კრიტიკით გამოდის მათ წინააღმდეგ. ეს კრიტიკა, ხშირ შემთხვევაში, სამართლიანიცაა. თუმცა, აქვე ისიც უნდა ითქვას, რომ ამგვარი მსჯელობამაინც ზედაპირულია და ნებისმიერი ჯგუფი შესაძლოა აერთიანებდეს განსხვავებულ, ერთმანეთისგან დაშორიშორებულ თვალსაზრისებს..

– კონრეტულად, რა განსხვავებებია შესამჩნევი და რა იწვევს მათ?

კონკრეტულ განსხვავებებს რაც შეეხება, პირველ ყოვლისა, ტრადიციულისა და თანამედროვეს ურთიერთმიმართების საკითხი იწევს წინ – იქნება ეს ღრმად ფესვგადგმული, სტერეოტიპული შეხედულებები თუ ზედაპირულად გამოხატული სხვაობები.. ძირითადად, წინაღმდეგობის შინაარსი მაინც უცვლელი რჩება. რას ვგულისხმობ – თუკი „მამათა“ და „შვილთა“  შორის არსებული ვითარების შეცვლის მიზნით წამოწყებულ ბრძოლას მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში კონსერვატიული, პატერნალისტური აზროვნების გამომხატველ ძალებსა და ლიბერალური შეხედულების ლიდერთა შორის კონფლიქტის სახე ჰქონდა, დღესაც თითქოსდა მსგავსი ვითარება იკვეთება. ოღონდ, ცხადია, ეპოქის შესაბამისი მოთხოვნებისა და პირობების გათვალისწინებით. ასე მაგალითად,  თუკი წინა თაობებისთვის, რომლებიც საბჭოური მენტალიტეტის ტყვეობაში იმყოფებოდა, პატრიოტიზმი აღიქმებოდა როგორც საკუთარის სხვაზე უპირატესობა და მეტწილად, გულზე მჯიღის ცემითა და სადღეგრძელოებით იყო გაცხადებული, ახალი თაობისთვის პატრიოტიზმი ქვეყნის მსახურებას, დემოკრატიული ინსტიტუტებისადმი ლოალობასა და კანონისადმი მორჩილებას გულისხმობს. დასამალი არაა, რომ საბჭოურ პერიოდში კანონის დამრღვევთა მიმართ ერთგარი სიმპათიაც იგრძნობოდა, როგორც ერლომ ახვლედიანი შენიშნავდა ერთგან, კანონის გვერდის ავლა ნიჭიერი დამნაშავისთვის „ხელოვნება“ და აზარტი იყო… მაგრამ, უფრო აღმატებული ღირებულებები უნდა არსებობდეს, რომ მივცეთ თავს კრიტიკის უფლება. კრიტიკა აუცილებელია, მაგრამ, თუ არ არსებობს ღირებულებითი კონსენსუსი საზოგადოებას, ხელისუფლებასა და მედიას შორის, იგი შესაძლოა, შემაფერხებელი  აღმოჩნდეს და არა  ხელშემწყობი. სათქმელს მედიის დისკურსში თუ გადავიტანთ, იმგვარი სიტუაციის მომსწრენი ვხდებით, როდესაც მედიასაშუალებების უმეტესობა მაინც წარსულის ინერციით მოქმედებს, დღევანდელობის მოთხოვნებს არგებს ამ გამოცდილებას და ვიღებთ ჰიბრიდულ ფორმებს, რომელთაც დასავლურისგან მკვეთრად განსხვავებული შინაარსი აქვს..

– ხშირად თაობებს შორის ღირებულებათა კუთხით განსხვავებები ღია თუ ფარულ, ჩუმ კონფლიქტში გადაიზრდება ხოლმე, რაც თაობათა შორის დაპირისპირებას იწვევს. ახალგაზრდა და უფროს თაობებს შორის განსხვავებებს და ამით გამოწვეულ უთანხმოებებს ხშირად თანამედროვე „მამათა და შვილთა ბრძოლის’’ სახელით შერაცხავენ ხოლმე. რამდენად ეთახნმებით ამ აზრს და რა მიმართულებით შეიძლება დავინახოთ მსგავსება თანამედროვე და  1860-1880-იან წლებში მიმდინარე „მამათა და შვილთა ბრძოლებს’’ შორის?

როდესაც თაობათა შორის ღია თუ ჩუმ ღირებულებით კონფლიქტებზე ვსაუბრობთ, როგორც უკვე ვახსენეთ, ეპოქის თავისებურება უნდა გავითვალისწინოთ. უფროსი თაობის წარმომადგენელთა მხრიდან გაცხადებული მწვავე პოზიცია ძირითადად სწორედ ლიბერალურ ღირებულებათა (ხელახალი) დამკვიდრების მტკივნეულ პროცესს უკავშირდება.. თუმცა, აქვე უნდა ითქვას, რომ ლოკალურის შიგნით მრავალი ლოკალური არსებობს, რომლებიც ერთმანეთსაც შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს და ამასთან, ცალკეულიც  აღმოჩნდეს კონფლიქტში დომინანტურთან..  თუკი ზოგადად ვისაუბრებთ, დემოკრატიზაციის რთულ და წინააღმდეგობრივ პროცესში ეს დამოკიდებულებები ბუნებრივია და საერთოდაც დამახასიათებელია დახშული საზოგადოებების ღირებულებითი ტრანსფორმაციის პროცესისთვის. არც იმ სკეპტიკოსთა თვალსაზრისს ვემხრობი, ვინც სიტუაციას უნუგეშოდ წარმოაჩენს. მსგავსი პრობლემები სხვაგანაც გვხვდება და ვითარების დრამატიზება, ვფიქრობ, საჭირო არაა. გავიხსენოთ ჩვენი წარსული და თაობათა შორის დაპირისპირების კლასიკური მაგალითები. ილია ჭავჭავაძესა და მის თანამოაზრეებს „მამათა“ თაობის მიმართ არ დარჩენიათ ძვირად „შესამკობი“ ეპითეტი, რომ არ გამოეყენებინათ, მაგრამ, მიუხედავად ამ შეურიუგებელი ბრძოლისა, არასდროს უარუყვიათ წინამორბედთა დამსახურებები, მათი შემოქმედებითი ღვაწლი და მნიშვნელობა ქართული სააზროვნო სივრცისთვის. ნათქვამის დასტურად, თუნდაც ილიას შესანიშნავი სიტყვები იკმარებდა, რომლებიც მან „ხარაბუზა გენერალს“ , გრიგოლ ორბელიანს  დაკრძალვისას უთხრა და მისი პოეტური შემოქმედების უდიდეს მნიშვნელობას გაუსვა ხაზი! მოგვიანებით, „მესამედასელთაგან“ ათვალწუნებული ილია ეროვნულის და კლასობრივის დაპირისპირების ვრცელ ბატალიებში ჩაერთო და თავად აღმოჩნდა ახალთაობის ნიჰილიზმის, ურაპატრიოტიზმისა და ხელოვნურად თავსმოხვეული იდეალების მსხვერპლი! თუმცა, მოგვიანებით, მომსწრენი გავხდით სოციალ-დემოკრატთა დიდი „ფერისცვალებისა“. საქართველო მსოფლიოში პირველი სახელმწიფო აღმოჩნდა, რომლის სათავეში სოციალ-დემოკრატები მოვიდნენ. აქვე გავიხსენებ  სოციალ-დემოკრატთა ერთ-ერთი წარმომადგენლის, ვლასა მგელაძის, ძალზე ემოციურ ამბავს. 26 მაისს, დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღეს, ვლასა მამადავითზე ასულა..ასე უთქვამს: „მამადავითის ეკლესიაზე ზარს ვრეკავდი: ილია ჭავჭავაძეს, აკაკი წერეთელს, დიმიტრი ყიფიანს თავისუფლება მივულოცე“. ამ ამაღელვებელ ფაქტზე დაწერს შემდგომში გრიგოლ რობაქიძე (სხვათა შორის, სოციალ-დემოკრატთაგან არცთუ გულმხურვალედ მიღებული): „მე არ მეგულება არც ერთ უნივერსალურ ეპოსში მამულიშვილური აქტი, ეგზომ აყვანილი მითიურ სიმაღლემდე“..ეს შემთხვევა თვალნათელი ნიმუშია იმისა, როგორ აღწევენ თანხმობას იდეოლოგიურად ყველაზე დაპირისპირებული ძალებიც კი, როდესაც საქმე სამშობლოს აწმყოს, მის მომავალსა და კეთილდღეობას ეხება! აქ მოყვანილი და მსგავსი შემთხვევები უნდა იყოს სამაგალითო, როდესაც განსხვავებულთა თანახმიერობაზე ვსაუბრობთ – არა სრული ნეგაცია, კრიჭაში დგომა და უარყოფა, არამედ გონივრული კომპრომისი და ღირებულებითი ერთსულოვნება! ეს გახლავთ გამოსავალი. ცხადია, არიან ჯგუფები, რომელთა მსოფლაღქმა კატეგორიულად მიუღებელია და ძირშივე ეწინააღმდეგება ჩვენი ქვეყნის საზოგადოებრივ – პოლიტიკური განვითარების მთავარ კრედოს, რაც ევროპეიზების (ან ხელახალი ევროპეიზების)  იდეაში ცხადდება.
– თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტების მაგალითზე დაყრდნობით, ახალგაზრდა თაობის რა ძირითადად მახასიათებლებს გამოყოფდით? რა მოგწონთ და რა არ მოგწონთ ახალგაზრდა თაობების ღირებულებებსა და მისწრაფებებში? ისინი არიან ერთსულოვანნი, „ერთხმად მღერიან’’ თუ მათ შორისაც შეინიშნება განსხვავებები?
კმაყოფილებით მინდა ვთქვა, რომ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტები თვისებრივად განსხვავდებიან თავიანთი წინამორბედებისგან თავისუფლებისმოყვარეობით, პრინციპულობით, შეუპოვრობით (ყოველ შემთხვევაში, სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის მაგალითზე ამის თქმა ნამდვილად შეიძლება). და რაც ყველაზე სასიხარულოა,  „ერთ ხმაზე მომღერალთა“ დრო უკვე დასრულდა!! ეს ავბედითი და მტკივნეული გამოცდილება, სამწუხაროდ, არა მხოლოდ საბჭოურს, არამედ ჩვენს უახლეს წარსულსაც უკავშირდება და მასთანამედროვე სტუდენტობამ (მისმა დიდმა ნაწილმა) ზუსტი და ადეკვატური შეფასება მისცა. დღეს უნივერსიტეტში არსებულ თვალსაზრისთა, პოზიციათა მრავალგვარობა ქმნის იმ პლურალურ გარემოს, რითაცმხოლოდ უნდა ვიამაყოთ. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველაფერი კარგადაა და პრობლემები არ არსებობს. ხშირად მოწმენი ვხდებით კონცეპტუალური ჭიდილის  არაეთიკურ, ზოგჯერ კი ძალისმიერ ფორმებში გადაზრდისა, რაც მხოლოდ ზიანის მომტანია..უნივერსიტეტში ჩემი საქმიანობის არცთუ მცირე დროის მანძილზეუამრავ ახალგაზრდასთან მქონია ურთიერობა და,  მიუხედავად  ასაკობრივი სხვაობისა, არასდროს გამჩენიამათთან პრობლემები. ეს არ ნიშნავს, რომ ყოველთვის თანახმიერნი ვიყავით, უბრალოდ, აზრთა დაშორიშორებულობა (ზოგჯერ რადიკალურიც) მხოლოდ ურთიერთპატივისცემაზე იყო დაფუძნებული.და თუკი ამ ახალგაზრდების პირობით კლასიფიკაციას თუ ჯგუფებად წარმოდგენას შევეცდებით, არსებული სიტუაციიდან გამომდინარე, ამგვარ სურათს მივიღებთ: „ძალზე სკეპტიკურნი“, „საღად განმსჯელნი“, „ფეხის ხმას აყოლილნი“, „სხვის დაკრულზე მროკავნი“, „ინდიფერენტულნი“, „ჩასაფრებულნი“ და „კონიუნქტურულები“. პრინციპში, ეს „სხვაობები“ მთლიანად ჩვენს საზოგადოებას ახასიათებს, რომლის მინიმოდელი და ანარეკლიცაა საუნივერსიტეტო სივრცე, ცხადია, გარკვეული სპეციფიკური განსხვავებებით.
– და ბოლოს, რას ურჩევდით მამათა და შვილთა თაობებს? როგორი ურთიერთობების დამყარებას ისურვებდით მათ შორის? რა გზებს ხედავთ ამის მისაღწევად?

თაობათა შორის დაპირისპირების პრობლემებზე ზევით უკვე ვისაუბრე.. ვისურვებდი, უფრო მეტად მიმტევებელნი, სულგრძელნი ვყოფილიყავით ერთმანეთის მიმართ. იმედით შევყურებ ახალთაობას, რომელსაც საფუძვლიანი ცვლილებები სურს, უკეთესისკენ ისწრაფვის, არ უშინდება სირთულეებს და ახლის დამკვიდრებას ცდილობს.. მაგრამ, ამ ბრძოლაში წინაღობების დაძლევისას არ უნდა დავივიწყოთ ის მდიდარი და უნიკალური გამოცდილება, რომელიც დემოკრატიულ ღირებულებათა ათვისების ხანგრძლივ გზაზე დავაგროვეთ და რაც საუკეთესოდაა გაცხადებული ჩვენს ლიტერატურულ, პუბლიცისტურ თუ ზეპირსიტყვიერებით ტექსტებში, დიდებულ წინაპართა ნაღვაწში. მეხსიერების წრეტა, მხოლოდ გაბატონებულისადმი თაყვანისცემა და ქედის მოხრა,   საკუთარის გაუთვალისწინებლად სხვისი გაფეტიშება კარგს არაფერს მოგვიტანს, მხოლოდ ნიჰილიზმს თუ გააძლიერებს..დღეს უნიკალური შანსი გვაქვს,ხორცი შევასხათ წინაპართა ოცნებას  – გავხდეთ ერთიანი ევროპული ოჯახის წევრი.ეს კი რთული, წინააღმდეგობებით აღსავსე გზაა, რომელიც სამშვიდობოს მაშინ გაგვიყვანს, თუკი გვეხსომება, რომ გადარჩენის შანსი მხოლოდ გადამრჩენს აქვს!

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეთერთმეტე ნომერში, გვ. 10
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-11

არჩევნების ინსტიტუტი: ღირებულებების ტრანსფორმაციის პერსპექტივიდან

შოთა ნარსია

არჩევნები, როგორც პოლიტიკური ინსტიტუტი, წარმოადგენს სოციალურ მექანიზმს, რომელიც ქმნის დინამიურ სისტემას და წარმომადგენელთა მეშვეობით, ხალხის ხელისუფლების განხორციელებას უზრუნველყოფს. არჩევნები ხელისუფლების ორგანოების ფორმირების საშუალებაა, რაც ამომრჩეველთა განწყობების გამოვლენით ხორციელდება. იგი აყალიბებს პოლიტიკურ ელიტას, ხელს უწყობს პიროვნების სოციალიზაციის პროცესსა და სამოქალაქო საზოგადოების არსის რეალიზებას. არჩევნები ხელისუფლების გაკონტროლების საშუალებაცაა.
საქართველოში პირველი დემოკრატიული არჩევნები 1919 წლის 14-16 თებერვალს ჩატარდა, როდესაც დამფუძნებელი კრება იქნა არჩეული. საკანონმდებლო ორგანო სრულად პროპორციული სისტემის საფუძველზე საყოველთაო, თანასწორი, პირდაპირი და ფარული კენჭისყრით აირჩა. 1921 წელს ქვეყნის ოკუპაციის შემდეგ არჩევნების ინსტიტუტი მხოლოდ ფორმალურად განაგრძობდა არსებობას და დემოკრატიული, თავისუფალი არჩევნები თითქმის 70 წლის განმავლობაში არ ჩატარებულა.
1990 წლის 18 აგვისტოს საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის უმაღლესმა საბჭომ მიიღო საქართველოს სსრ კანონი “საქართველოს უზენაესი საბჭოს არჩევნების შესახებ”, რომელმაც მრავალპარტიული და არასაბჭოური არჩევნების ჩატარება გახადა შესაძლებელი. კანონის მიღებას წინ უძღოდა ანტისაბჭოთა მიტინგები და დემონსტრაციები და 1990 წლის 20 ივნისს საქართველოს უზენაესი საბჭოს მიერ ქვეყნის ოკუპაციისა და ანექსიის შედეგად შექმნილი ხელისუფლების ორგანოების გაუქმებულად გამოცხადება. ხანგრძლივი წყვეტის შემდეგ, დემოკრატიული, მრავალპარტიული არჩევნები 1990 წლის 28 ოქტომბერს გაიმართა. მას “საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს არჩევნები” ეწოდა. არჩევნები შერეული საარჩევნო სისტემით ჩატარდა.
დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, 1991 წლის 31 მარტს გაიმართა ადგილობრივი თვითმმართველობის პირველი არჩევნები. იმავე წლის 26 მაისს კი პირველი საპრეზიდენტო არჩევნები ჩატარდა. მას შემდეგ საქართველოში ტარდება პრეზიდენტის, პარლამენტის, ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოსა და ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები. 1990 წლიდან დღემდე საქართველოში ჩატარებულია 6 საპრეზიდენტო, 9 საპარლამენტო და 6 ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში გაიმართა უმაღლესი საბჭოს 8 არჩევნები, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს არჩევნების ჩატარება კი მხოლოდ ერთხელ გახდა შესაძლებელი. საქართველოში 2 რეფერენდუმიც ჩატარდა, 1991 წლის დამოუკიდებლობის აღდგენის რეფერენდუმი და 2003 წლის რეფერენდუმი, რომელიც პარლამენტის წევრთა რაოდენობის შემცირებას ითვალისწინებდა. 2008 წელს, საპრეზიდენტო არჩევნების პარალელურად, გაიმართა ორი პლებისციტიც – საქართველოს საპარლამენტო არჩევნების თარიღის დასადგენი პლებისციტი და საქართველოს ნატოში გაწევრიანების პლებისციტი.
1991-1992 წლების სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ, 1992 წლის შემოდგომაზე გაიმართა საპარლამენტო არჩევნები. არჩევნებზე არ იყო დაწესებული ბარიერი, რის შედეგადაც არჩევნებში მონაწილე ყველა პარტიამ შეძლო მანდატების მოპოვება. 1995 წლის 5 ნოემბერს, საქართველოს კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, ერთდროულად გაიმართა საპარლამენტო და საპრეზიდენტო არჩევნები. არჩევნები შერეული სისტემით ჩატარდა. 235 დეპუტატიდან 150 პროპორციული, 85 კი მაჟორიტარული სისტემით აირჩეოდა, რომელთაგან 12-ს ავტომატურად მიენიჭა უფლებამოსილება, როგორც აფხაზეთის რაიონების მაჟორიტარ დეპუტატებს, დანარჩენ 73 მაჟორიტარულ ოლქში კი მანდატები არჩევნების შედეგად განაწილდა. პროპორციული სისტემით პარტიებისათვის საარჩევნო ბარიერად 5% განისაზღვრა. იმავე წესით ჩატარდა 1999 წლის საპარლამენტო არჩევნები, ერთის გამოკლებით, პარტიებისათვის ბარიერი 7%-მდე გაიზარდა. 2003 წლის საპარლამენტო არჩევნები იმავე წესით ჩატარდა, როგორც წინა არჩევნები, თუმცა არჩევნების შედეგები უზენაესმა სასამართლომ ნაწილობრივ ბათილად ცნო, რასაც წინ უძღოდა მოსახლეობის მასობრივი უკმაყოფილების შედეგად განხორციელებული “ვარდების რევოლუცია” და პრეზიდენტ შევარდნაძის გადადგომა. ხელახალი არჩევნები 2004 წლის 28 მარტს გაიმართა, რომლის შედეგადაც განაწილდა მანდატები პროპორციული წესით. 2003 წელს საპარლამენტო არჩევნების პარალელურად გაიმართა რეფერენდუმიც, რაც პარლამენტის შემადგენლობის 235-დან 150-მდე შემცირებას ითვალისწინებდა. ამომრჩეველთა უმრავლესობამ სარეფერენდუმო კითხვას დადებითი პასუხი გასცა. რეფერენდუმის შედეგი 2008 წლიდან ამოქმედდა. 21 მაისს ჩატარებული არჩევნების შედეგად მანდატები 75 პროპორციული, 75 კი მაჟორიტარული სისტემით განაწილდა. პროპორციული სისტემით მანდატების მისაღებად პარტიებისათვის 5%-იანი ბარიერი დაწესდა. 2012 წლიდან პარლამენტში 73 მანდატი მაჟორიტარული, 77 კი პროპორციული სისტემის საფუძველზე ნაწილდება. 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნებამდე, საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, საარჩევნო კანონში განხორციელდა მნიშვნელოვანი ცვლილება, რომლის მიხედვითაც შეიცვალა ერთმანდატიანი საარჩევნო ოლქების საზღვრები, რათა ამომრჩეველთა რაოდენობა ოლქებში მეტ-ნაკლებად გათანაბრებულიყო. 50%-მდე გაიზარდა მაჟორიტარი დეპუტატობის კანდიდატებისათვის დაწესებული ბარიერიც გამარჯვების მოსაპოვებლად.
პოლიტიკურ ინსტიტუტებზე გავლენას ახდენს ადამიანების ცხოვრება. სწორედ ისინი განსაზღვრავენ მათ ფუნქციონირებასა და ხასიათს. პოლიტიკური ინსტიტუტების სტაბილურობისათვის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოქალაქეთა ნდობა. როდესაც ინსტიტუტების მიმართ ნდობა ეცემა, ადგილი აქვს ინსტიტუციონალურ კრიზისს. ამიტომაც მნიშვნელოვანია, მოქალაქეებს საარჩევნო პროცედურების მიმართ ნდობა და არჩევნების სამართლიანად ჩატარების აღქმა გააჩნდეთ. საბჭოთა ტოტალიტარულმა და ავტორიტარულმა გამოცდილებამ საქართველოში არჩევნების ინსტიტუტის მიმართ ნდობის სისუსტე განაპირობა, რასაც ხელი შეუწყო დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდგომ წლებში არჩევნების ფალსიფიცირების მეთოდების გამოყენებამ. შედეგად, არჩევნები ხელისუფლების ლეგიტიმაციის საშუალებად იქნა აღქმული და არა პოლიტიკური ცვლილებების განხორციელების ინსტრუმენტად. ეს დამოკიდებულება აისახა ხელისუფლების ძალადობრივი გზით შეცვლაში, ერთხელ 1991-1992 წლების სახელმწიფო გადატრიალების განხორციელებით, ხოლო მეორედ 2003 წლის “ვარდების რევოლუციით”.
საქართველოში არჩევნების ინსტიტუტის განმტკიცებას ხელი შეუშალა ოპოზიციურ პარტიებში არჩევნების მიმართ ნდობის დაბალმა დონემ. 2012 წლამდე თითქმის ყველა არჩევნების შემდეგ ოპოზიცია არჩევნების მასობრივ გაყალბებაზე საუბრობდა და მის შედეგებს არ აღიარებდა. ოპოზიციის მიერ გამართული აქციებისა და მიტინგების აბსოლუტური უმრავლესობის მთავარი მოთხოვნა პრეზიდენტის გადადგომა და რიგგარეშე არჩევნების გამართვა იყო. საქართველოში ხშირად იმართებოდა რიგგარეშე არჩევნებიც. არჩევნების კონსტიტუციურად განსაზღვრული პერიოდულობით ჩატარება კი არჩევნების ინსტიტუტის გაძლიერების ფაქტორად შეიძლება განვიხილოთ.
არჩევნების მიმართ მაღალი ნდობისა და მისი სამართლიანობის აღქმისათვის მნიშვნელოვანია საარჩევნო კანონის სტაბილურობა. საქართველოში კი ყოველი არჩევნების წინ საარჩევნო კოდექსში მნიშვნელოვანი ცვლილებები შედის. ბოლო, 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნებიც შეცვლილი საარჩევნო კანონმდებლობით ჩატარდა, რაც ერთმანდატიანი მაჟორიტარული ოლქების საზღვრების ცვლილებასა და მაჟორიტარი დეპუტატობის კანდიდატებისათვის გამარჯვებისათვის საჭირო 30%-ის 50%-მდე გაზრდაში გამოიხატა. პარლამენტის 2020 წლის არჩევნებისათვის მოსალოდნელია საარჩევნო კანონმდებლობაში ცვლილებების კიდევ ერთხელ შეტანა. პოლიტიკურ პარტიებს შორის განსაკუთრებულ ინტერესსა და დისკუსიას იწვევს საარჩევნო სისტემის განხილვა. მნიშვნელოვანია, ეს პროცესი მალე დასრულდეს, რათა ისევ არჩევნებამდე რამდენიმე თვით ადრე არ მოხდეს მნიშვნელოვანი ცვლილებების განხორციელება.
საქართველოში არჩევნების ინსტიტუტისა და მის მიმართ ამომრჩეველთა დამოკიდებულების ტრანსფორმაციისათვის გადამწყვეტი როლი 2012 წლის 1 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნებმა შეასრულა. 2012 წელს საქართველოში არჩევნების შედეგად პირველად შეიცვალა ხელისუფლება, რითაც არჩევნების ინსტიტუტმა თავისი ფუნქცია, როგორც ხელისუფლების შეცვლის ინსტრუმენტმა, წარმატებით განახორციელა. ხელისუფლების არჩევნების გზით შეცვლამ განაპირობა ის, რომ ხელისუფლების ცვლილებას ყოფილი სახელისუფლებო პარტიის თვითლიკვიდაცია არ მოჰყოლია. არჩევნების შედეგებმა მოქალაქეთა დამოკიდებულების მნიშვნელოვან ტრანსფორმაციასაც შეუწყო ხელი, რაც არჩევნების ინსტიტუტის მიმართ ნდობის გაზრდაში, მის ცვლილებების განხორციელების ინსტრუმენტად აღქმასა და არჩევნებში მონაწილეობის მნიშვნელობის თვითიდენტიფიკაციაში გამოიხატა.
საქართველოში ამომრჩეველთა მიერ არჩევნების ინსტიტუტისა და მასში მონაწილეობის აღქმის შესახებ სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი დასკვნების გაკეთების საშუალებას იძლევა კავკასიის ბარომეტრის მიერ სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური დამოკიდებულებების შესახებ ჩატარებული შინამეურნეობების ყოველწლიური კვლევა. კავკასიის ბარომეტრი ყოველწლიური გამოკითხვაა, რომელიც 2004 წლიდან ტარდება სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებში. კვლევის მონაცემებზე დაყრდნობით, მნიშვნელოვანია, შევადაროთ ერთმანეთს ამომრჩეველთა დამოკიდებულებები 2012 წლის 1 ოქტომბრის არჩევნებამდე და არჩევნების შემდეგ. არჩევნებამდე პერიოდში კვლევის საველე სამუშაოები ჩატარდა 2011 წლის 10 ოქტომბრიდან იმავე წლის 10 ნოემბრამდე. მომდევნო კვლევა კი ჩატარდა 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ, 26 ოქტომბრიდან 18 ნოემბრამდე.

კავკასიის ბარომეტრი საქართველოს 2011 წლის კვლევის მიხედვით, კითხვაზე, რამდენად მნიშვნელოვანია კარგი მოქალაქე მონაწილეობას იღებდეს არჩევნებში, 67% პასუხობდა, რომ ძალიან მნიშვნელოვანია; 2 %-ის აზრით კი საერთოდ არ იყო მნიშვნელოვანი. 2012 წლის კვლევის შედეგების მიხედვით კი მათი რიცხვი, ვინც მიიჩნევდა, რომ არჩევნებში მონაწილეობის მიღება მნიშვნელოვანია კარგი მოქალაქეობისათვის, 80%-მდე გაიზარდა.

დიაგრამა N1. რამდენად მნიშვნელოვანია კარგი მოქალაქე მონაწილეობას იღებდეს არჩევნებში? (%)
წყარო: კავკასიის ბარომეტრი საქართველო, 2011-2012

კითხვაზე, მიიღებდა თუ არა არჩევნებში მონაწილეობას შემდეგ კვირას, 2011 წელს გამოკითხულთა 67 % პასუხობდა, რომ აუცილებლად მიიღებდა. 2012 წლის კვლევის შედეგების მიხედვით კი ეს რიცხვი 79%-მდე გაიზარდა.

დიაგრამა N2. მიიღებდით თუ არა მონაწილეობას არჩევნებში შემდეგ კვირას? (%)
წყარო: კავკასიის ბარომეტრი საქართველო, 2011-2012

2011 წლის კვლევის მიხედვით, 2008 წლის 21 მაისის საპარლამენტო არჩევნებს სრულიად სამართლიანად აფასებს გამოკითხულთა 24%, ნაწილობრივ სამართლიანად – 30%, სრულიად უსამართლოდ კი 10%, 36%-მა კი არ იცის ან უარს აცხადებს კითხვაზე პასუხის გაცემაზე. ამის შესახებ. 2012 წლის მონაცემების მიხედვით კი ბოლო საპარლამენტო არჩევნების ჩატარების სამართლიანობის აღქმის მაჩვენებელი ასე გამოიყურება: 56% მიიჩნევს, რომ ბოლო საპარლამენტო არჩევნები სრულიად სამართლიანად ჩატარდა, 32 % ნაწილობრივ სამართლიანად, მხოლოდ 1% კი სრულიად უსამართლოდ მიიჩნევს. 12% პროცენტმა კი “არ ვიცი” ან “უარი პასუხზე” დააფიქსირა.

დიაგრამა N3. ბოლო საპარლამენტო არჩევნების ჩატარების სამართლიანობა (%)
წყარო: კავკასიის ბარომეტრი საქართველო, 2011-2012

2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებმა მნიშვნელოვნად შეცვალა პარტიების პოლიტიკაც. თუ მანამდე ხშირი იყო აქციების გამართვა ხელმძღვანელი პოლიტიკური თანამდებობების მქონე პირების გადადგომის მოთხოვნით, მას შემდეგ გაიზარდა პარტიების მიერ თემატური მანიფესტაციების გამართვის შემთხვევები. 2012 წლამდე თუ პოლიტიკური პარტიების ნაწილი, არაფორმლურად, უშვებდა ხელისუფლების რევოლუციის გზით შეცვლის შესაძლებლობასაც, 1 ოქტომბრის არჩევნების შემდეგ პოლიტიკური პარტიების უმრავლესობაში ხელისუფლების შეცვლის ერთადერთ საშუალებად არჩევნები განიხილება. მნიშვნელოვნად შემცირდა პარტიების მიერ არჩევნების არასამართლიანად ჩატარების ცნობა.

არჩევნები დემოკრატიული ტრანზიციისათვის აუცილებელი ინსტრუმენტია. ის მინიმალური დემოკრატიის მთავარ პირობას წარმოადგენს. საქართველოსთვის, რომელიც ახალი დემოკრატიაა, სამართლიანი და თავისუფალი არჩევნების როლი ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებისათვის ძალიან მნიშვნელოვანია. 2012 წელს არჩევნების გზით ხელისუფლების შეცვლის შედეგად საქართველომ მინიმალური, საარჩევნო დემოკრატიის მნიშვნელოვანი კრიტერიუმი დააკმაყოფილა, თუმცა დემოკრატიის განმტკიცებისათვის ერთ-ერთ პირობას, როგორც პოლიტიკური პარტიების, ისე ამომრჩეველთა მხრიდანაც არჩევნების შედეგების აღიარება წარმოადგენს. არჩევნების ინსტიტუტი კი საქართველოში ჯერ კიდევ ტრანსფორმაციის პროცესშია, რაც განპირობებულია საარჩევნო სისტემისა და მთლიანად საარჩევნო სამართლის ცვლილებით, არჩევნების სოციალური ფუნქციის გააზრებით, მოქალაქეთა და პოლიტიკური პარტიების დამოკიდებულების ტრანსფორმაციით.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეთერთმეტე ნომერში, გვ. 4
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-11

საქართველოს კონსტიტუციის განვითარების ეტაპები და ადამიანის უფლებები

ანანო ზირაქაძე

ინგლისელი მოაზროვნის, ჯონ ლოკის აზრით, ადამიანს სამი ძირითადი „ბუნებრივი უფლება“ გააჩნია: სიცოცხლის, თავისუფლებისა და საკუთრების. ლოკის ეს ნააზრევი გახდა საფუძველი „ბუნებრივი უფლებების თეორიის ჩამოყალიბებისა“. საინტერესოა ის მოსაზრებაც, რომ აღნიშნული უფლებების დაცვისთვის საჭიროა, სახელმწიფოს მიერ გატარდეს შესაბამისი ღონისძიებები, რომლებიც უზრუნველყოფენ ინდივიდის დაცვას კანონით დადგენილ ფარგლებში. ამის საუკეთესო საშუალება გახლავთ კონსტიტუცია, ძირითადი კანონი, რომელიც განსაზღვრავს სახელმწიფოს ნებისმიერი სახის მოქმედებას, ჩარჩოებში აქცევს მას და იცავს საზოგადოების უფლებებს. მარტივად რომ ვთქვათ, კონსტიტუცია ძალაუფლების შეზღუდვის საუკეთესო საშუალებაა. კონსტიტუცია (constitucio) ლათინური სიტყვაა და ნიშნავს დაწესებას, დადგენას, წყობას. ტერმინს დიდი ისტორია აქვს, თუმცა თავიდანვე, კონსტიტუციის თანამედროვე, იურიდიული გაგებით არ გამოიყენებოდა. რესპუბლიკურ რომში იგი იმპერატორის მიერ გამოცემული აქტების სახელწოდებას წარმოადგენდა, თუმცა, ამ აქტების იურიდიული შინაარსი მოკლებული იყო კონსტიტუციის დღევანდელ მნიშვნელობას. საინტერესოა ისიც, რომ ბერძენი ფილოსოფოსი არისტოტელე განასხვავებდა სახელმწიფოს ძირითად და ჩვეულებრივ კანონებს. კონსტიტუცია, როგორც თანამედროვე იურიდიული და პოლიტიკური აქტი, ბურჟუაზიულ საზოგადოებამდე არ არსებობდა. მისი ჩამოყალიბება ემთხვევა ბურჟუაზიის ბრძოლის შედეგად მოპოვებული უფლებების ფიქსაციის პროცესს. საბოლოოდ, ტერმინმა „კონსტიტუცია“ თანამედროვე იურიდიული მნიშვნელობა XVII საუკუნის შუახანებში შეიძინა, როდესაც თომას ჰობსმა მას „სახელმწიფოს ძირითადი კანონი“ უწოდა.
კონსტიტუციური შემოქმედების განსაკუთრებული ნაყოფიერებით დაიწყო XX საუკუნე. ამ თვალსაზრისით, აღსანიშნავია, ავსტრალიის კავშირის 1900 წლისა და ავსტრიის 1920 წლის კონსტიტუციები. ამავე თაობას მიეკუთვნება დამოუკიდებელი საქართველოს 1921 წლის 21 თებერვლის კონსტიტუცია. მასში დიდი როლი ეთმობა ადამიანის უფლებებს, კერძოდ: 1921 წლის კონსტიტუცია აცხადებს კანონის წინაშე მოქალაქეთა თანასწორობას და კრძალავს წოდებრივ განსხვავებებს. ორივე სქესის მოქალაქე თანასწორია, როგორც პოლიტიკურ, ისე სამოქალაქო, ეკონომიკური და საოჯახო უფლებით. გარდა მოქალაქეთა უფლებებისა, კონსტიტუცია აღიარებს ეროვნულ უმცირესობათა უფლებებს. ამას მთლიანად მეთოთხმეტე თავი ეძღვნება, რომელიც ამბობს, რომ არ შეიძლება შეიზღუდოს საქართველოს რესპუბლიკის რომელიმე ეროვნული უმცირესობის თავისუფალი სოციალურ-ეკონომიკური და კულტურული განვითარება. განსაკუთრებით მისი დედაენით სწავლა და ეროვნულ-კულტურულ საქმეთა შინაური მართვა-გამგეობა. 1921 წლის კონსტიტუციით, ყველა ინდივიდს ჰქონდა უფლება, ეწერა, ელაპარაკა და ებეჭდა თავის ენაზე. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციაში, ადამიანის უფლებათა გარანტიებს თითქმის მთლიანი ტექსტის ნახევარი დაეთმო. ამ უფლებებს სამი თავი ეთმობა: თავი მეორე _ მოქალაქეობა, თავი მესამე _ მოქალაქის უფლებანი, თავი მეშვიდე _ სოციალურ-ეკონომიკური უფლებანი. მესამე თავი წარმოადგენს კონსტიტუციის ყველაზე სრულყოფილ ნაწილს , რომელშიც დეტალურადაა ჩამოყალიბებული საქართველოს მოქალაქეთა ძირითადი უფლებები. მართალია, ამ თავს „მოქალაქის უფლებანი“ ეწოდება, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მასში მოხსენიებული უფლებებისა და თავისუფლებების ნუსხა, უცხოელებზე ან მოქალაქეობის არმქონე პირებზე არ ვრცელდება.
საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუცია ბევრად უფრო დემოკრატიული გახლდათ, ვიდრე-სხვა ქვეყნების. მხოლოდ ის რად ღირს, რომ ქალებს მამაკაცებთან თანაბარუფლებიანი საარჩევნო ხმა ჰქონდათ და მაშინ, როცა ამერიკის შეერთებულ შტატებში ქალებმა ხმის უფლება 1949 წელს მიიღეს, შვეიცარიაში – 1996 წელს. კონსტიტუციაში ასევე ყურადღება გამახვილებულია შრომით ინსპექციაზე : „რესპუბლიკის საზრუნავი საგანია განსაზღვროს მინიმუმ ხელფასი და წარმოებაში შრომის ნორმალური პირობები. ამისთვის არსდება შრომის ინსპექცია და სანიტარული ზედამხევდელობა, რომელიც დამოკიდებული უნდა იყოს დამქირავებელთაგან (მუხლი 126)“. კონსტიტუციაში ასევე აღნიშნული იყო, რომ სპეცილური კანონი დაიცავდა ქალთა შრომას. იკრძალებოდა ქალთა მუშაობა დედობისთვის მავნე წარმოებაში: „მუშა ქალი მშობიარობის დროს არანაკლებ ორი თვისა თავისუფალია მუშაობისაგან ჯამაგირის მოუსპობლად. დამქირავებელს ევალება, ჩვილ ბავშვთა მოსავლელად შესაფერ გარემოებაში ამყოფოს მუშა ქალები (მუხლი 127)“.
უნდა აღვნიშნოთ, რომ გენდერული ბალანსი არ გვხდებოდა პოლიტიკაში და პარტიულ სიებში, მიუხედავად კონსტიტუციური ჩანაწერებისა. ქალი კანდიდატები სიის ბოლოში იყვნენ. დამფუძნებელ კრებაში არსებული პარტიებიდან მხოლოდ სოციალ-დემოკრატებს ჰყავდათ წარმოდგენილი ქალი კანდიდატები (ხუთი ქალი). მთელი ქვეყნის მასშტაბით საქართველოს დამოუკიდებელობის აქტს ხელი მხოლოდ სამმა ქალმა მოაწერა: ელისაბედ ბოლქვაძე, ანა სოლოღაშვილი და ელეონორა მახვილაძე. აქედან გამომდინარე, უნდა დავასკვნათ, რომ 1921 წლის კონსტიტუციის ყველა მუხლის პრაქტიკაში განხორციელება არ ხდებოდა.
1921 წლის თებერვალ-მარტის ომის შემდეგ რუსეთის წითელი არმიის მიერ ოკუპირებულ საქართველოში შექმნილი საბჭოთა რეჟიმებისათვის მიუღებელი იყო დამოუკიდებელი საქართველოს კონსტიტუცია, რომელიც ეროვნულ და პიროვნულ თავისუფლებას ამკვიდრებდა. ერთიმეორის მიყოლებით იქმნებოდა საბჭოთა საქართველოს კონსტიტუციები (1922, 1927, 1937 და 1978 წლებში), რომლებიც შესაბამისი პერიოდის რუსული თარგის მიხედვით იყო შედგენილი და სინამდვილეში ტოტალიტარული რეჟიმის ცრუდემოკრატიულ ფასადს ქმნიდნენ. საბჭოთა კონსტიტუციებისთვის დამახასიათებელი იყო მშრომელთა სოციალური უფლებების დეკლალირება, ამავე დროს, ფაქტობრივად ფორმალურ ხასიათს ატარებდა პოლიტიკური უფლებების კონსტიტუციური დაფიქსირება, რადგანაც იქვე იყო აღნიშნული,რომ „ანტისაბჭოური“ და „ანსტისახალხო“, „სოციალიზმის ინტერესების“ საწინააღმდეგო საქმიანობა არ დაიშვებოდა და ამაში ბრალდებულნი დაისჯებოდნენ. 1937 წლის საბჭოთა კონტიტუციის 138-ე მუხლში აღნიშნული იყო, რომ საქართველოში მცხოვრებ მოქალაქეებს ეძლეოდათ: სიტყვის, ბეჭდვის, კრებების, მიტინგების და ქუჩაში დემონსტრაციის თავისუფლება. რა თქმა უნდა, ეს მხოლოდ ერთგვარი მარაზმი იყო, საბჭოთა ხელისუფლების მოქმედებების შეფარვისა.
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, საქართველოს ახალი კონსტიტუციის შემუშავება და მიღება 1992 წლის 11 ოქტომბერს არჩეულ პარლამენტს მოუხდა. აღნიშნული კონსტიტუცია ეყრდონობოდა „ქართველი ერის მრავალსაუკუნოვანი სახელწიფოებრიობის ტრადიციებსა და საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუციის ძირითად პრინციპებს“. 1995 წლის კონსტიტუციის პრეამბულაში ხაზი აქვს გასმული ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებული უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფას. აღნიშნულ კონსტიტუციაში 1921 წლის ძირითადი პრინციპები და ფასეულობები უცვლელადაა გადმოტანილი. ორივე კონსტიტუცია ყურადღებას ამახვილებს უმცირესობათა უფლებებებზე და გენდერულ თანასწორობაზე. თითოეულ ინდივიდს აქვს სიტყვის თავისუფლება და აზრის გამოხატვის საშუალება. 1921 წლის კონსტიტუციაში ე.წ. სოციალურ-ეკონომიკური უფლებების გამოცალკევება „პოლიტიკური უფლებებისგან“ ადვილი ასახსნელია: იმ დროისათვის ეს მნიშვნელოვან სიახლეს არ წარმოადგენდა. საქართველოს 1995 წლის კონსტიტუციაში, რომელსაც 1921 წლის კონსტიტუციისაგან ტოტალიტარიზმის მძიმე ეპოქა აშორებს, განსაკუთრებით ხაზგასმული და განვითარებულია 1921 წლის კონსტიტუციის უმთავრესი ორიენტირი, რომლის თანახმადაც, ქვეყნის ძირითადი კანონის უმთავრეს დანიშნულებას, ადამიანის, მისი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა წარმოაგდენს. 1995 წლის კონსტიტუციაში ადამიანის უფლებებს და თავისუფლებებს მეორე თავი ეთმობა (თავი მეორე. საქართველოს მოქალაქეობა.ადამიანის ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი.) უნდა აღინიშნოს ასევე, რომ 1995 წლის კონსტიტუციაში და ასევე, 2017 წლის 5 მაისს მიღებული შესწორებით ობმუდსმენის როლი ორივეგან აღნიშნულია.
2017 წლის 5 მაისს დაიწყო ახალ კონსტიტუციაში შესული შესწორებების განხილვა. საქართველოს განახლებული კონსტიტუციის პროექტზე მუშაობა 2016 წლის დეკემბერში დაიწყო და 2017 წლის 22 აპრილს დასრულდა. კონსტიტუციაში ადამიანის უფლებების დაცვის მხრივ, თითქმის არანაირი შესქორება არ შესულა. თუ არ ჩავთვლით იმას, რომ თითოეულ მუხლს მიენიჭა თავისი სახელწოდება, მაგალითად: თანასწორობის უფლება, ადამიანის ღირსების უფლება და ა.შ. მაგრამ თვალში საცემია ის გარემოება, რომ არაა გამახვილებული ყურადღება შრომით ინსპექციაზე, განსხვავებით 1921 წლის საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციისა. აღნიშნულ კონსტიტუციაში შეტანილი ცვლილებების განხილვა 5 მაისიდან დაიწყო. ახალი კონსტიტუცია 2018 წლიდან ამოქმედდება.
შეფასების თვალსაზრისით უნდა აღვნიშნოთ, რომ 2015 წელს მნიშვნელოვანი გამოწვევები დაფიქსირდა ადამიანის უფლებათა დაცვისა და პატივისცემის თვალსაზრისით. კონკრეტული საქმეებისა და ტენდეციების პარალელურად. რომლებიც უარყოფით შეფასებას იმსახურებს, პრობლემას წარმოადგენს ის გარემოება, რომ მიუხედავად ამ მიმართულებით გადადგმული გარკვეული ნაბიჯებისა, ვერ იქნა მიღწეული უფლებები ეფექტური რეალიზაციისათვის სასცოცხლოდ აუცილებელი ინსტიტუტების-შინაგან საქმეთა სამინისტროს, პროკურატორისა და სასამართლოს-პოლიტიკური ნეიტრალიტეტი, დამოუკიდებლობა და ეფექტურობა. მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება არაფორმალური მმართველობის გავლენა და სეკულარიზმის პრინციპის არასათანადო პატივისცემა.
ამ მხრივ საინტერესოა საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის (საიას) შეფასება ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ. მათი შეფასებით, 2015 წლის განმავლობაში აქტუალურ თემებს შორის იყო ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტები სამართალდამცავთა მხრიდან და სახელწიფოს მხრიდან არაეფექტური რეაგირება ასსეთ ფაქტებზე. ქალთა და გოგონათა მიმართ ძალადობის ყველა ფორმის პრევენციის, გამოძიების და დასჯის მიმართულებით არსებული პრობლემები, გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლების დარღვევის ფაქტები უმცირესობათა წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების არაეფექტური გამოძიება, პლურალისტური და კრიტიკული მედია გარემოს მიმართულებით შექმნილი აშკარა საფრთხეები, მკაფიო, გამჭირვალე და ადამიანის უფლებებზე ორიენტირებული სახელმწიფო პოლიტიკის არარსებობა. 2004-2012 წლებში ჩადენილი დანაშაულების გამოძიებისა და დაზარალებულთა უფლებების აღსადგენად, შრომითი უფლებების დარღვევის ფაქტები და ეფექტური მანდატის მქონდეს შრომის ინსპექციის არარსებობა, პროკურატორია და შსს-ს არასრული რეფორმები, რომელთა პრაქტიკაში იმპლემენტაციაც ასევე სერიოზული ხარვეზებით წარიმართა.
თუ აღნიშნული შეფასებით ვიმსჯელებთ ნათელია, ის გარემოება, რომ კონსტიტუციაში ჩაწერილი მუხლები და დებულებები პრაქტიკაში არ ხორციელედება. მხოლოდ ფარატინა ფურცელზე რჩება. ადამიანის უფლებების დარღვევის ნებისმიერ შემთხვევას კი სახელმწიფოს მიერ შესაბამისი რეაგირება არ აქვს. შრომითი ინსპექციის არ არსებობის გამო ირღვევა ათასობით მუშის უფლებები, იღუპება ათასობით ადამიანი. მნიშვნელოვანი პრობლემებია ასევე გენდერული თვალსაზრისით, ნაადრევი ქორწინებების შემთხვევები და ა.შ. კონსტიტუცია გამოხატავს ერს, იგი ხალხისთვის იქმნება და ლეგიტიმაციას აძლევს მას მართოს ხელისუფლება. ამიტომ იგი მკაფიო და გასაგები უნდა იყოს ყველასათვის და არა „მოკლე და გაურკვეველი“, როგორც ნაპოლეონი იტყოდა.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეცამეტე ნომერში, გვ. 36
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-13

სახელმწიფო მმართველობის ფსევდო შერული მოდელი საქართველოს კონსტიტუციაში და ნამდვილი შერეული მმართველობის უპირატესობები ქართულ კონტექსტში

კოტე ჩაჩიბაია

2004 წლის 6 თებერვლის კონსტიტუციური კანონით – „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილებების და დამატებების შეტანის შესახებ“, საქართველოს კონსტიტუციის მაშინდელ რედაქციაში მრავალი ცვლილება შევიდა. ამ ცვლილებების გაცხადებული მიზანი იყო სახელმწიფოს მმართველობის საპრეზიდენტო ფორმის ნაცვლად შერეული ფორმის დამკვიდრება, რომლის ეტალონად საფრანგეთის მეხუთე რესპუბლიკა მიიჩნევა. იმის განხილვამდე, თუ რამდენად აცდა 2004 წლის რეფორმა წინასწარ გაცხადებულ მიზანს და რა ტიპის მმართველობის მოდელი მივიღეთ რეალურად, უპრიანი იქნება, ზოგადად, შერეული მმართველობის მოდელის თავისებურებების მიმოხილვა.
შერეული მმართველობის მოდელი (თავისი კლასიკური ფორმით) გულისხმობს აღმასრულებელი ხელისუფლების დანაწილებასა და მისი ერთი პირის ხელში კონცენტრაციის თავიდან აცილებას. აღმასრულებელი ხელისუფლებას ახორციელებს კოლეგიარული ორგანო – მთავრობა/მინისტრთა კაბინეტი, რომელსაც თავმჯდომარეობს პრემიერ-მინისტრი. პრემიერ-მინისტრს, თავის მხრივ, ნიშნავს პრეზიდენტი, თუმცა ეს დანიშვნა შეთანხმებულია საპარლამეტო უმრავლესობასთან, ვინაიდან სწორედ პარლამენტი ამტკიცებს როგორც პრემიერს, ასევე მთავრობას. მთავრობა ანგარიშვალდებულია პარლამენტის წინაშე, რომელსაც შეუძლია მისთვის უნდობლობის გამოცხადება. რაც შეეხება პრეზიდენტის უფლებამოსილებებს, მიუხედავად იმისა, რომ იგი პირდაპირი წესით არჩეულია და ფორმალურად ფართო უფლებამოსილებებითაც სარგებლობს, მისი ქმედებები შეზღუდულია. შეზღუდვა განაპირობებულია ერთი მხრივ იმით, რომ პრეზიდენტის მთელი რიგი უფლებამოსილებების განხორციელება საჭიროებს პრემიერის ან რომელიმე მინისტრის თანახელმოწერას, ხოლო, მეორე მხრივ, მართალია პრეზიდენტს შეუძლია პოლიტიკურად მისთვის არასასურველი პარლამენტის დათხოვნა, თუმცა პარლამენტის და პრეზიდენტის არჩევის ვადების სხვაობის გამო (ეს ვადები ამ დროისთვის საქართველოში განსხვავებულია, ასევე, ბოლო საკონსტიტუციო ცვლილებამდე აღნიშნული ვადები განსხვავებული იყო საფრანგეთშიც) პრეზიდენტმა, ამგვარი არჩევანის გაკეთებამდე წინასწარ, დიდი ალბათობით, იცის სავარაუდო შედეგები. ვინაიდან, თუ პრეზიდენტი ახალარჩეულია, ბუნებრივია, იგულისხმება, რომ მას აქვს მოსახლეობის მხარდაჭერა. თუ მისი და საპალამენტო უმრავლეოსობის (და აქედან გამომდინარე მთავრობის) პოლიტიკური ხედვა განსხვავებულია, იგი აღარ დაელოდება პარლამენტის მიერ თავისი ვადის ბოლომდე ამოწურვას და დაითხოვს პარლამენტს იმ იმედით, რომ მომავალ პარლამენტში უმრავლესობას მოიპოვებენ მისთვის სასურველი პოლიტიკური ძალები და აღმასრულებელი ხელისუფლებაც დაკომპლექტდება პრეზიდენტისთვის მისაღები პოლიტიკოსებისგან.  ამ შემთხვევაში, პრეზიდენტი, პირდაპირი წესით არჩეული სახელმწიფოს მეთაური, ერთგვარად დომინანტის და ხელმძღვანელის როლში გვევლინება არაპირდაპირი წესით შერჩეული და მის მიერვე დანიშნული პრემიერის მიმართ. ამ ვითარებას აღმასრულებელი ხელისუფლების ვერტიკალურ განაწილებას უწოდებენ, როცა პრეზიდენტი აქტიურად მონაწილეობს აღმასრულებელი ხელისუფლების განხორციელებაში, ესწრება და თავმჯდომარეობს მთავრობის გაფართოებულ სხდომებს. ბუნებრივია, მის მიერ შემუშავებული სამართლებრივი აქტების დამტკიცებას და ძალაში შესვლას მისივე პოლიტიკური იდეების გამაზიარებელი პრემიერისა და მინისტრების თანახელმოწერა ბარიერად აღარ ეღობება.
განსხვავებულია შემთხვევა, როცა უკვე პრეზიდენტის უფლებამოსილების ამოწურვისას აირჩევა ახალი პარლამენტი, რომელიც პრეზიდენტისგან განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების უმრავლესობითაა დაკომპლექტებული და მთავრობაც, შესაბამისად, პრეზიდენტისგან განსხვავებულ პოლიტიკურ კურსს ახორცილებს. ამ შემთხვევაში აღმასრულებელი ხელისუფლების ჰორიზონტალური განაწილების მომსწრენი ვართ, როცა პრეზიდენტის ნებისმიერი აქტიურობა, იდეა საჭიროებს მთავრობის მხარდაჭერას და, როგორც წესი, ასეთ სიტუაციაში პოლიტიკური ხედვის სხვაობის გამო ეს მხარდაჭერა პრეზიდენტისთვის მიუღწეველია. გამოსავლად კვლავ პარლამენტის დათხოვნა მოჩანს, მაგრამ იქიდან გამომდინარე, რომ პარლამენტი ისედაც ახალი არჩეულია, რთული წარმოსადგენია, რომ მოკლე დროში მოსახლეობის პოლიტიკური გემოვნება რადიკალურად, პრეზიდენტისთვის სასურველად შეცვლილიყო. ამიტომაც მას ისღა დარჩენია შეეგუოს და ვადის ამოწურვამდე, შეძლებისდაგვარად, ითანამშრომლოს განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების აღმასრულებელ და საკანონმდებლო ორგანოებთან. ამ პერიოდს თანაცხოვრებას (კოჰაბიტაციას) უწოდებენ, რაც ჩვენში სალანძღავ სიტყვად იქცა, თუმცა ობიექტურად ამ მოვლენაში დასაძრახი არაფერია. საქართველოშიც საფიქრებელია, რომ უშუალოდ თანაცხოვრების პერიოდი კი არ იყო პრობლემური, არამედ ექსპრეზიდენტის ფიგურა, რომელიც საზოგადოების დიდი ნაწილისთვის კატეგორიულად მიუღებელი იყო. თუმცა, დემოკრატიული, სამართლიანი გზით არჩეული პრეზიდენტი და ამავე გზით არჩეული პარლამენტი, როგორც წესი, ახერხებენ ხოლმე ქვეყნის ინტერესების სასარგებლოდ თანამშრომლობას. რა თქმა უნდა, შეუძლებელია ქვეყნის კონსტიტუციური მოწყობა დავამყაროთ იმ გულუბრყვილო იმედზე, რომ ქვეყნის მმართველები იქნებიან კეთილგონიერებით, კეთილსინდისიერებითა და კანონმორჩილებით გამორჩეული ადამიანები. ამის მოლოდინი დიდი მიამიტობა იქნებოდა, განსაკუთრებით, საქართველოში, სადაც 25 წელია, ხელისუფალთა უდიდეს წარმატებას წარმოადგენს სწორედ ამის საპირისპირო მოსაზრებაში მოსახლეობის დარწმუნება. მაგრამ, ამასთანავე, შეუძლებელია კონსტიტუციით აბსოლუტურად გამოვრიცხოთ ხელისუფლთა თვითნებობა. შესაბამისი ხელსაყრელი ვითარებისა და სურვილის არსებობისას, ხელისუფლებას, მეტ-ნაკლები წარმატებით, შეუძლია მოირგოს სახელმწიფო მოწყობის ნებისმიერ მოდელი.
აღნიშნული თვითნებობის გამორიცხვის ყველაზე ხელსაყრელ გზად, სწორედ შერეული მოდელი მოჩანს, რადგან იგი მოწოდებულია დააბალანსოს საპარლამენტო მმართველობის მოდელისთვის დამახასიათებელი მთავრობის არასტაბილურობა და მცირე მხარდაჭერის მქონე პარტიების თავნებობა, რაც ძირითადად სუსტი პარტიების მიერ შექმნილი მყიფე სამთავრობო კოალიციების ხშირი შექმნა-დაშლით გამოიხატება. ეს საფრთხე სავსებით რეალური იქნება საპარლამენტო მოწყობის საქართველოშიც, სადაც პოლიტიკური პარტიების მუშაობა ვერანაირ კრიტიკას ვერ უძლებს იდეოლოგიური თუ შიდა ადმინისტრაციული მოწყობის თვალსაზრისით. საყოველთაოდ ცნობილი და აღიარებული ჭეშმარიტებაა, რომ თანამედროვე საქართველოში ორი მთავარი პოლიტიკური პარტია კონკრეტული ადამიანების ირგვლივაა გაერთიანებული და მათი არსებობა მთლიანად ამ ადამიანების პოლიტიკურ აქტიურობაზეა დამოკიდებული. რამდენიმე კვალიფიციური პარტიაც იმავე თარგზეა გამოჭრილი, ხოლო მეტ-ნაკლებად იდეოლოგიური ბაზისის მქონე, თუ პოპულისტური პარტიები ვერ ახერხებენ მთავრობის დასაკომპლექტებლად აუცილებელი მხარდაჭერის მობილიზებას და არც მათი რეიტინგის განსაკუთრებული ზრდა შეიმჩნევა ნებისმიერი სოციოლოგიური გამოკითხვების შედეგად.
თანამედროვე ქართული ვითარებისთვის შერეული მოდელის უპირატესობის მაჩვენებელია ისიც, რომ ამ მოდელის შემუშავების ერთ-ერთი მიზანი თავის დროზე აღმასრულებელი ხელისუფლების ერთი პირის ხელში კონსოლიდაციის გამორიცხვაც იყო. ეს მიზანი განსაკუთრებით აქტუალურია საქართველოსთვის.  შერეული მოდელის პირობებში აღმასრულებელი ხელისუფლება არა მხოლოდ პარლამენტის წინაშეა პასუხისმგებელი, არამედ ერთგვარი მეთვალყურეს როლს ასრულებს პრეზიდენტიც, მაშინ, როცა ის განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებებისაა. განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების მქონე პრეზიდენტის პოზიტიური როლი ვლინდება იმითაც, რომ მას შეუძლია კანონპროექტის ხელმოწერამდე (რაც მისი ამოქმედების, კანონად ქცევის აუცილებელი წინაპირობაა) პარლამენტს კვლავ მიმართოს აღნიშნული საკითხზე ხელახლა მსჯელობის გამართვისთვის. საქართველოს კონსტიტუციის დღეს მოქმედ რედაქციაშიც გათვალისწინებულია პრეზიდენტის მიერ პარლამენტისთვის კანონპროეტის შენიშვნებით დაბრუნების უფლებამოსილება და საქართველოს პრეზიდენტი საკმაოდ ხშირად იყენებდა კიდეც მას. ამ გზით შესაძლებელი ხდება კანონპროექტის უფრო ხანგძლივი, უფრო სკურპლიოზური განხილვა და შესაბამისად მოსახლეობის უკეთ ინფორმირებაც ადვილდება.
კანონპროექტის მიღების პროცედურების ხანგძლივობისა და მაქსიმალურად ბევრი სოციალური ჯგუფის ინტერესების კანონშემექმედებით პროცესში ასახვის მნიშვნელოვანი ბერკეტია საფრანგეთისთვის დამახასიათებელი ორპალატიანი პარლამენტი. ორპალატიანი პარლამენტის არსებობას სათანადო პირობების დადგომის შემდეგ (ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა) საქართველოს ამჟამინდელი კონსტიტუციაც ითვალისწინებს. ორპალატიანი პარლამენტის დადებით მხარეს შერეული მმართველობის მოდელის პირობებში განაპირობებს ისიც, რომ უფრო ხანგძლივი ვადით არჩეული ზედა პალატა (საფრანგეთის შემთხვევა), როგორც წესი, უფრო კონსერვატორულია და ახალი მთავრობისა და პარლამენტის ქვედა პალატაში უმრავლესობით მოსული პარტიისთვის ნაჩქარევი და დაუფიქრებელი გადაწყვეტილების მიღებისგან, ერთგვარ, შემაკავებელ როლს ასრულებს.
რადგან უკვე მოხაზულია შერეული მოდელის ძირითადი მახასიათებლები (ამ მოდელის ყველა დადებითი და უარყოფითი მხარის დეტალური განხილვა სტატიის მოცულობის გამო ვერც მოხერხდება და შესაძლოა ფართო მკითხველისთვის ინტერესს მოკლებულიც იყოს), შესაძლებელია გამოიყოს ის ძირითადი გადაცდომები, რაზე დაყრდნობითაც დამტკიცებადია, რომ 2004 წლის კონსტიტუციური რეფორმის შედეგად საქართველოში არ დამკვიდრებულა სახელმწიფო მმართველობის შერეული მოდელი და შესაბამისად, საქართველოსთვის ჯერაც უცნობია ამ მოდელის ავკარგიანობის პრაქტიკული მხარე.
უმთავრესი უცნაურობა, რის გამოც შეუძლებელია 2004 წლის საკონსტიტუციო რეფორმა შერეულ მოდელის დამყარებისკენ მიმართულად მივიჩნიოთ, ეს არის კონსტიტუციის თანახმად აღმასრულებელი ხელისუფლების, როგორც პარლამენტის, ასევე პრეზიდენტის წინაშე პასუხისმგებლობა. ამიტომაც მთავრობის როგორც დამოუკიდებელი აღმასრულებელი ორგანოს არსებობა და მისგან პრეზიდენტის დისტანცირება მხოლოდ ფორმალურ კაზუისტიკად მოგვევლინა და არა პრაქტიკულ მოცემულობად.
შერეული მოდელისგან გადახვევას წარმოადგენს ასევე თანახელმოწერის (კონტრასიგნაციის) პროცედურის არ არსებობა, რითაც თავად კონტრასიგნაციის არსიდან გამომდინარე გამორიცხა აღმასრულებელი ხელისუფლების და სახელმწიფოს მეთაურის ფუნქციებისა და კომპეტენციების გამიჯვნა. აღმასრულებელი ხელისუფლების განხორციელებისა და კონტროლის ორი უმნიშვნელოვანესი ბერკეტის კვლავ პრეზიდენტის მიერ მითვისება ადასტურებს, რომ 2004 წლის საკონსტიტუციო რეფორმას რეალურად არ შეუცვლია მანამადე არსებული მმართველობის საპრეზიდენტო მოდელი და პრემიერ-მინისტრი და მთავრობა ამ შემთხვევაში პრეზიდენტის აბსოლუტური აღმასრულებელი მმართველობის კონსტიტუციურ შირმას წარმოადგენდნენ.
ნამდვილ, რეალურ შერეული მმართველობის მოდელის დამკვიდრებას კი არაერთი კუთხით ექნება დადებითი ეფექტი საქართველოსთვის:
1) მაქსიმალურად დაიყოფა და განაწილდება აღმასრულებელი ხელისუფლება, რაც მისი ერთი პირის მიერ მითვისების დამაბრკოლებელი ბარიერი იქნება, რითაც კონსტიტუცია, როგორც წინამორბედი რეჟიმ(ებ)ის პირობებში წარმოქნილი შიშის პროდუქტი, ბოლოს და ბოლოს, შეასრულებს თავის ამოცანას ერთპიოვნული მმართველობის დამყარების თავიდან აცილების სახით.
2) კონსტიტუცის დღევანდელი რედაქციით გათვალისწინებული ორპალატიანი პარლამენტის ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენამდე ამოქმედების შემთხვევაში გაიგზავნება პოზიტიური გზავნილები აფხაზებისა და ოსებისთვის. კერძოდ, ფრანგული მოდელის ამოქმედების შემთხვევაში პარლამენტის ზედა პალატა – სენატი თუკი აირჩევა არაპირდაპირი გზით ავტონომიური რესპუბლიკების წარმომადგენლობითი ორგანოს დეპუტატების, მუნიციპალიტეტების საკრებულეობის დეპუტატების, გამგებლებისა და მერების მონაწილეობით, შესაძლებელია წინასწარ სამართლიანი კრიტერიუმების საფუძველზე გადანაწილდეს სენატორთა ადგილები მთელი საქართველოს რეგიონებისთვის პროპორციულად, მათ შორის თვითაღიარებული აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთისთვის. სეპარატისტული რეგიონებისთვის განსაზღვრული კვოტა დარჩეს ხელუხლებელი და შეუვსებელი. ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენამდე სენატმა იმუშაოს არასრული შემადგენლობით. სენატის შემადგენლობა განახლდეს სამ წელიწადში ერთხელ (საფრანგეთის მსგავსად სენატი 6 წლიანი უფლებამოსილებით აირჩეს) მათი შემადგენლობის მესამედით, რაც საშუალებას მოგვცემს აფხაზებსა და ოსებს შევთავაზოთ მათი არჩეული დეპუტაციიდან სენატის თავმჯდომარის არჩევა შესაბამისად 3 წლით აფხაზეთის დეპუტაციიდან და 3 წლით ოსეთის დეპუტაციიდან. შესაძლებელია, უფრო სამართლიანი სისტემის დამკვიდრებაც და 2 წლიანი ვადით თავმჯდომარის არჩევა ყოველი ავტონომიური ტერიტორიული ერთეულიდან (აჭარა, აფხაზეთი, სამაჩაბლო). რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ისევე როგორც ფრანგულ მოდელშია საქართველოშიც სენატის (და არა ქვედა პალატა – რესპუბლიკის საბჭოს) მხარდაჭერა იყოს გადამწყვეტი ქვეყნის ტერიტორიული მოწყობის თუ ტერიტორიული ერთეულების უფლებამოსილებების დადგენისა თუ შეცვლის შესახებ კანონპროექტების მიღებისთვის.
3) ამჟამინდელი მანკიერი სისტემის ნაცვლად როცა მაჟორიტარებად ზოგჯერ შეირჩევიან ადგილობრივი სპეციფიკისა და პრობლემების არმცოდნე ადამიანები, რომლებიც, არჩევის შემდეგაც, აქტიურად არ თანამშრომლობენ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებთან ადგილობრივი საჭიროებების ცენტრალურ ხელისუფლების წინაშე ლობირების კუთხით, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა წარმომადგენლების მიერ მათი არჩევა ხელს შეუწყობს რეგიონისთვის ნაცნობი ადამიანების არჩევას და, გარდა ამისა, სენატორების ადგილობრივი თემების მიმართ ანგარიშვალდებულების განცდას წარმოშობს. ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების წარმომადგენლებსაც, ქვეყნის მართვა-გამგეობის პროცესში უშუალო მონაწილეობის შეგრძნებას შესძენს და მათ პოლიტიკურ წონასაც გაზრდის.

4) ორპალატიანი პარლამენტის არსებობის ავკარგიანობის განხილვა ამ სტატიის ფარგლებს სცილდება, თუმცა, ზედაპირულადაც აშკარაა, რომ კანონპროექტის ორჯერადი განხილვა, თანაც მაშინ, როცა ზედა პალატის შემადგენლობა ხშირად შესაძლოა განსხვავდებოდეს ქვედა პალატის უმრავლესობისა და აღმასრულებელი მთავრობის დამაკომპლექტებელი პოლიტიკური ძალისგან, კანონპროექტების საჯაროდ განხილვას ხელს შეუწყობს და გადაწყვეტილებების ნაჩქარევად მიღებას გამორიცხავს, რაც ქართულ ახლად ფეხადგმულ დემოკრატიას მხოლოდ არგებს.
სახელმწიფო მმართველობის შერეული მოდელი აღმასრულებელი ხელისუფლების მაქსიმალური დაბალანსების, დეკონცენტრაციისა და საკანონმდებლო პროცესში დაუფიქრებელი, საზოგადოების მონაწილეობის გარეშე მიღებული გადაწყვეტილებების გამორიცხვის, ქართული პოლიტიკური პარტიების აპათიური უძლურების, ასევე, ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის კუთხით, თუნდაც, სიმბოლური მნიშვნელობის, მაგრამ მაინც პოზიტიური გზავნილების გაგზავნის შესაძლებლობის გამო, ამ ეტაპზე და ხანგძლივ პერსპექტივაშიც, საკონსტიტუციო მოწყობის საუკეთესო ვარიანტად მოჩანს.

სტატია გამოქვეყნდა ჟურნალ “Civicus”-ის მეცამეტე ნომერში, გვ. 30
ნომრის სრულად ნახვა შესაძლებელია შემდეგ ბმულზე: http://cela.ge/ge/page/civicus-13